Nadciśnienie tętnicze - podstawowe informacje

Nadciśnienie tętnicze - podstawowe informacje

Od autora
Gabinety lekarskie na całym świecie wypełniają Pacjenci chorzy na nadciśnienie
tętnicze. W Polsce schorzeniem tym dotkniętych jest ponad dziesięć
milionów dorosłych osób, a leczy się zaledwie ⅓ z nich.
Nadciśnienie tętnicze może rozwijać się bezobjawowo i przez to
trudno je rozpoznać. W większości przypadków nadciśnieniu towarzyszy
otyłość, podwyższone stężenia cholesterolu, cukru i inne nieprawidłowości.
Jeśli dojdzie do rozwoju nadciśnienia, to w większości przypadków
choroba trwa zwykle do końca życia. To powoduje, że nadciśnienie tętnicze
jest trudne do leczenia zarówno dla Pacjenta, jak i dla lekarza, bo wymaga
wiedzy, cierpliwości i dyscypliny.
Leki, które są obecnie dostępne w Polsce pozwalają na skuteczne obniżenie
ciśnienia, ale zdarza się to zaledwie u 26% nadciśnieniowców.
Warto więc umieć dobrze kontrolować swoje ciśnienie, bo osoby z prawidłowo
leczonym nadciśnieniem żyją dłużej, nie grozi im udar mózgu,
zawał serca czy niewydolność nerek.
Opanowanie nadciśnienia jest możliwe. Trzeba jednak wiedzieć, że
aby to osiągnąć, nie wystarczy regularne zażywanie leków. Konieczne jest
prowadzenie zdrowego stylu życia i stosowanie diety.
W gabinecie lekarskim często nie ma możliwości, aby lekarz mógł
przekazać Pacjentowi całą wiedzę związaną z jego chorobą. W związku
z tym po wizycie u rodzinnego lub kardiologa Pacjent jest pozostawiony
sam sobie. Po powrocie do domu szuka informacji o swojej chorobie
w Internecie. Jakość i rzetelność informacji bywa różna i łatwo można
zostać wprowadzonym w błąd.
W niniejszym poradniku starałem się przedstawić w możliwie prosty
i przystępny sposób sprawdzone, najważniejsze zagadnienia związane
z tematem nadciśnienia tętniczego. Zapraszam do czytania.princess hair składniki

Podstawowe informacje
Nadciśnienie tętnicze nazywane jest często cichym zabójcą. Określenie to
nawiązuje do charakteru schorzenia, które nie boli, może nie powodować
przez wiele lat żadnych dolegliwości oraz nie dawać żadnych objawów,
a mimo to uszkadza narządy wewnętrzne.
Co to jest nadciśnienie tętnicze?
Jest to przewlekła choroba układu krążenia, w której występuje zwiększone
ciśnienie w naczyniach krwionośnych. Do rozwoju nadciśnienia najczęściej
dochodzi samoistnie, co znaczy, że nie ma ono jednej konkretnej
przyczyny. Nazywamy je wtedy pierwotnym. W około 5-10% przypadków
podwyższone ciśnienie tętnicze spowodowane być może czynnikiem
sprawczym, który jesteśmy w stanie zidentyfikować. Może to być, np.
choroba nerek lub przyjmowanie pewnych leków – mówimy wtedy
o nadciśnieniu wtórnym (patrz: rozdział 7).
Czy nadciśnienie tętnicze da się całkowicie wyleczyć?
Nadciśnienia tętniczego samoistnego wyleczyć zupełnie nie można, ale –
co pocieszające – da się je dobrze kontrolować za pomocą odpowiednich
zmian w stylu życia i, w cięższych przypadkach, posługując się dobrze
dobranymi lekami.
Nadciśnienie tętnicze wtórne można w wielu przypadkach wyleczyć
całkowicie, o ile uda się usunąć jego przyczynę, np. odstawiając leki podnoszące
ciśnienie.
Dlaczego prawie każda starsza osoba ma nadciśnienie?
W swojej praktyce spotykam Pacjentów mających 70, 80, a nawet 90 lat,
którzy mają prawidłowe ciśnienie tętnicze. Niestety jest ich niewielu. Wraz
z upływem lat mechanizmy regulacyjne w ciele człowieka działają coraz
mniej sprawnie, dochodzi m.in. do rozwoju miażdżycy (proces polegający
na zarastaniu światła tętnic) i pogorszenia sprawności nerek, a co za tym
idzie, organizm przestaje sobie radzić z kontrolą ciśnienia.
Typowe objawy
W przebiegu nadciśnienia typowe jest to, że objawów bardzo długo nie
ma. Między innymi dlatego ⅓ Polaków chorujących na nadciśnienie tętnicze
zupełne nie zdaje sobie z tego sprawy.
Czasami (nie u każdego!) w przebiegu nadciśnienia mogą pojawiać
się bóle głowy (poranne, często zlokalizowane w potylicy), szumy
w uszach, uczucie gorąca, rozdrażnienie, zaczerwienienie skóry na dekolcie
i szyi, ból w klatce piersiowej. Jednak u większości Pacjentów nie występują
żadne objawy! Nierzadko Pacjent dowiaduje się, że ma problem
z nadciśnieniem w dramatyczny sposób – jak w przypadku opisanym
poniżej.
Ku przestrodze
Wczuj się w sytuację bohatera. Przekonaj się na własnej skórze, jak działa
cichy zabójca...xtrasize tablets

Wyobraź sobie, że jesteś w domu sam. Wybudza Cię rano
bardzo silny ból głowy. Jest on dużo silniejszy od wszystkich,
które miałeś do tej pory. Otwierasz oczy i chcesz wstać z łóżka,
aby pójść do kuchni i wziąć tabletkę przeciwbólową.
Przez głowę przebiega Ci myśl, że będziesz musiał wziąć
dwie albo nawet trzy tabletki. Chcesz wstać, ale nie możesz.
Obudziłeś się i zupełnie nie czujesz prawej połowy ciała. Jesteś
przerażony i czujesz się tak, jakbyś nie miał twarzy.
Chcesz ruszyć ramieniem, ręką sięgnąć po komórkę, ale nie
możesz. Chcesz wstać, nie możesz ruszyć się i nie czujesz
prawej nogi. Masz wrażenie, jakby ktoś przeciął Cię na pół
i zabrał całe Twoje ciało po prawej stronie.
Wszystko trwa zaledwie kilkadziesiąt sekund, bo dopiero co
obudził Cię ból głowy. Ależ on jest mocny! Narasta w Tobie
przerażenie i strach. Chcesz wezwać pomoc, próbujesz
krzyknąć, zrobić cokolwiek, ale nie możesz. Twój język jest
bezwładny, nie możesz nim ruszyć. W myślach krzyczysz,
ale na tym koniec, bo na zewnątrz wydobywa się tylko bełkotliwy
charkot.
Co zrobić w takiej sytuacji? Czołgasz się z wysiłkiem do komórki,
chwytasz ją dłonią i nagle uświadamiasz sobie, że zapomniałeś
jak wygląda cyfra 9. Nie możesz znaleźć na klawiaturze
dziewiątki, bo wszystkie klawisze i znaki wyglądają
tak samo. Kolejna myśl: „Jeśli nawet dodzwonię się na pogotowie,
to co im powiem?”. Nic im nie powiesz, bo nie możesz
mówić...
Stało się. Właśnie objawiło się nieleczone wieloletnie nadciśnienie.
Jesteś bezsilny. Jeśli ktoś znajdzie Cię w ciągu kilku
godzin i wezwie szybko pomoc, masz szansę na przeżycie.
Nie wiedziałeś, że masz nadciśnienie? Teraz już za późno,
przykro mi... Właśnie obudziłeś się z udarem mózgu...
W Polsce co roku udaru mózgu doznaje około 70 tysięcy osób! Spośród
nich 30 tysięcy umiera, pozostałe 40 tysięcy w różnym stopniu pozostaje
inwalidami do końca życia. Głównym, najważniejszym czynnikiem ryzyka
udaru mózgu jest nadciśnienie tętnicze.
***
Powyższy scenariusz umieściłem, abyś uświadomił sobie raz na całe życie,
że nadciśnienie atakuje jak snajper – z ukrycia i zaskoczenia.
Wracamy do dalszej części wykładu. Nie wiem czy lubiłeś w szkole
biologię? Pytam, bo przed Tobą krótka powtórka zasad działania układu
krążenia. Proszę skoncentruj się, bo będę tłumaczył trudne zagadnienia.
Jak działa układ krążenia?
Układ krążenia człowieka działa w ten sposób, że jego silnik, czyli serce,
pompuje przez rury, zwane tętnicami, natlenowaną w płucach krew do
tkanek, np. do nogi. Po dostarczeniu nodze tlenu krew wraca rurami,
zwanymi żyłami, do płuc gdzie ulega natlenowaniu. Z płuc krew przepływa
z powrotem do serca. Dzieje się tak bez przerwy, póki serce pracuje.
Serce jak każdy inny mięsień wykonując swoją pracę – napina się
i rozluźnia, innymi słowy kurczy i rozkurcza. Dzięki temu krew może być
przepychana przez tętnice i zasysana przez żyły. Skurcz i rozkurcz serca
przenosi się jako pulsująca fala na największe naczynie krwionośne wychodzące
z serca, czyli aortę. Za pośrednictwem aorty fala ta przenosi się
na tętnice całego ciała między innymi na tętnicę ramienną. Puls tętnicy
ramiennej (jak sama nazwa wskazuje zlokalizowanej w ramieniu) wykorzystujemy
do pomiaru ciśnienia. Ciśnienie, jakie panuje w fazie skurczu
tętnicy (zwężenia jej światła) nazywamy ciśnieniem skurczowym, zaś
ciśnienie panujące w fazie rozkurczu (rozszerzenie światła tętnicy) nazywamy
rozkurczowym.
Prościej niestety chyba nie da się tego wytłumaczyć.
Jakie jest prawidłowe ciśnienie tętnicze?
Wartości ciśnienia skurczowego do 140 i rozkurczowego do 90 mm Hg są
wartościami dobrymi, prawidłowymi. Natomiast ciśnienia wyższe, tj.
skurczowe powyżej 140 i rozkurczowe powyżej 90 mm Hg są wartościami
złymi, podwyższonymi, nieprawidłowymi.
Skrótowo ciśnienie zapisujemy posługując się akronimem włoskiego
lekarza Riva Rocciego (RR), na pamiątkę, że wymyślił, aby osłuchiwać
tętnice i w ten sposób wnioskować o wysokości panującego w nich ciśnienia.
Zapis „RR 135/85” oznacza:
– ciśnienie tętnicze skurczowe 135 mm Hg,
– ciśnienie tętnicze rozkurczowe 85 mm Hg.
Prawidłowo zapisując wyniki najpierw zawsze podaje się wartość
wyższą – ciśnienia skurczowego, następnie wartość niższą – ciśnienia
rozkurczowego.
Powikłania nadciśnienia
Poza środowiskiem medycznym niewiele osób zdaje sobie sprawę z istnienia
bardzo silnego związku pomiędzy nadciśnieniem tętniczym
a chorobami, które prowadzą nie tylko do upośledzenia sprawności psychofizycznej,
ale jednocześnie są stanami zagrożenia życia.
Leczenie nadciśnienia obniża ciśnienie krwi. Wraz ze zmniejszeniem
ciśnienia maleje ryzyko wystąpienia powikłań choroby nadciśnieniowej:
zawału mięśnia sercowego, udaru mózgu, niewydolności nerek. Ponadto
często wyciszają się dolegliwości, takie jak: poranne bóle głowy, bóle
w klatce piersiowej, rozdrażnienie, szumy uszne czy łatwe męczenie się.
Gdy nadciśnienie pozostaje nieleczone z czasem dochodzi do powikłań,
czyli zmian w narządach wewnętrznych upośledzających ich pracę.
Czas wystąpienia uszkodzeń narządowych, ich zakres i stopień nasilenia
zależy od wielu czynników, ale głównym wydaje się skuteczność leczenia
hipotensyjnego (prowadzącego do obniżenia RR) i jego wdrożenie
w możliwie najwcześniejszym okresie choroby.
Czynniki sprzyjające powstawaniu powikłań
– nadciśnienie tętnicze oporne (szerzej omawiam je w dalszej części rozdziału),
– ciśnienie rozkurczowe u mężczyzn powyżej 85 mm Hg i u kobiet powyżej
95 mm Hg (żeńskie hormony płciowe – estrogeny – mają działanie
ochronne),
– współwystępowanie otyłości i cukrzycy,
– rozregulowane ciśnienie – udokumentowano, że w przypadkach zwiększonej
zmienności ciśnienia krwi dochodzi do niemego (czyli takiego,
które nie daje objawów) niedokrwienia istoty białej mózgu, czego następstwem
mogą być m.in. trudności z koncentracją,
– po 50 roku życia skurczowe ciśnienie krwi większe niż 140 mm Hg jest
silniejszym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi powikłań narządowych
niż ciśnienie rozkurczowe.
***
Warto zaznaczyć, że nawet niewielkie obniżenie RR (czyli o kilka mm Hg)
przynosi znaczne korzyści w postaci zmniejszenia ryzyka wystąpienia
zawału serca czy udaru mózgu. Obecnie uważa sie, że ryzyko powikłań
nadciśnienia tętniczego rozpoczyna się już przy wartościach powyżej
115/75 i podwaja się wraz z przyrostem o każde 20/10 mm Hg.
W jaki sposób wykrywa się powikłania?
Dysponujemy wieloma metodami oceny obecności uszkodzeń. Częste
zastosowanie znajdują:
– badania USG tętnic szyjnych (USG Doppler),
– badanie echokardiograficzne (echo serca),
– oznaczanie mikroalbuminurii w dobowej zbiórce moczu lub oznaczenie
kreatyniny w surowicy krwi.
Tętnice
Nadciśnienie prowadzi do zmian w budowie i funkcjonowaniu tętnic,
głównie za sprawą miażdżycy. Miażdżyca dla tętnic jest tym, czym osadza
jący się kamień dla rur hydraulicznych. W naczyniu zajętym miażdżycą
dochodzi do upośledzenia przepływu krwi. Gdy naczynie ulegnie całkowitej
okluzji (zamknięciu) i dzieje się to w sercu, to mówimy o zawale serca,
gdy zaś sprawa dotyczy mózgu, nazywamy to udarem niedokrwiennym
mózgu. Oba wymienione stany stanowią zagrożenie życia i warto zrobić
wszystko, co możliwe, aby ich uniknąć. Ponadto arterioskleroza sprawia,
że tętnice są sztywne i mało elastyczne. Może to powodować zaburzenia
krążenia:
– w kończynach dolnych (zimne, sine kończyny, często z osłabionym lub
niewyczuwalnym tętnem),
– hipotonię ortostatyczną (zaburzenia równowagi i uczucie zawrotu głowy
podczas nagłego, szybkiego wstania, np. z łóżka; występuje szczególnie
u osób starszych, spowodowane jest tym, że krew nie nadąża na czas dopłynąć
do mózgu).
Serce
W sercu nadciśnienie może powodować:
– przerost mięśnia lewej komory serca (reakcja adaptacyjna na podwyższone
ciśnienie krwi panujące w układzie krążenia),
– zaburzenia funkcji skurczowej i rozkurczowej mięśnia sercowego,
– zaburzenia przepływu przez tętnice wieńcowe (tętnice doprowadzające
krew do mięśnia sercowego),
– zaburzenia rytmu serca (najczęściej migotanie przedsionków – szybkie
skurcze przedsionków serca),
– niewydolność serca (objawy: duszność, obrzęki kończyn dolnych, łatwe
męczenie się zwłaszcza podczas wysiłku fizycznego).
Zespół tych zaburzeń określa sie jako kardiomiopatia nadciśnieniowa.
Mózg
Udar niedokrwienny mózgu spowodowany jest nagłym zatrzymaniem
dopływu krwi do pewnych części mózgu w następstwie zamknięcia tętnicy
doprowadzającej krew. Udar krwotoczny spowodowany jest pęknięciem
tętnicy na skutek panującego w niej za wysokiego ciśnienia – krew zalewa
mózg. W zależności od tego, jaki obszar dotknięty jest niedokrwieniem
lub krwotokiem mogą pojawiać się różne objawy, np. problemy z mówieniem
(afazja), poruszaniem ręką lub nogą, utrzymaniem równowagi,
a nawet utrata przytomności. W przebiegu nadciśnienia zdarzają się niekiedy
nieme niedokrwienia, czyli udary mózgu bezobjawowe. O ich przebyciu
można dowiedzieć się na podstawie badań obrazowych mózgu, np.
rezonansu magnetycznego.
Nerki
Zmiany w nerkach początkowo zwykle objawiają się pojawieniem w moczu
mikroalbuminurii (śladowej ilości białka). Dochodzi do tego wskutek
uszkodzenia bariery filtracyjnej w kłębuszkach nerkowych. Nieleczone
nadciśnienie prowadzi do rozwoju nefropatii nadciśnieniowej mogącej
prowadzić do niewydolności nerek.
Oczy
W przebiegu nadciśnienia dochodzi do zmian na dnie oczu. Polegają one
na zwężeniu naczyń siatkówki, zmianach w proporcji wymiaru tętnic oraz
żył, a w przypadkach zaawansowanych na powstawaniu wylewów krwi.
Zjawisko to zdarza się w przypadkach nieleczenia nadciśnienia, jest groźne
i może powodować poważne ubytki w polu widzenia.
***
W ocenie zagrożenia wystąpienia powikłań nadciśnienia dobrym parametrem
monitorującym są domowe pomiary ciśnienia krwi. Wartości powyżej
135/85 mm Hg (w domu!) wskazują na zwiększone ryzyko wystąpienia
powikłań w przyszłości. W takiej sytuacji należy podjąć kroki zmierzające
do unormowania wartości ciśnienia (np. większe starania dotyczące
zmian stylu życia, intensyfikacja leczenia farmakologicznego – zwiększenie
dawki lub dodanie nowego leku).
Kto zajmuje się leczeniem nadciśnienia?
Jeśli masz problem z nadciśnieniem tętniczym to na początek udaj się do
lekarza rodzinnego. Lekarz rodzinny może pomóc:
– zidentyfikować czynniki ryzyka rozwoju nadciśnienia tętniczego,
– obliczyć ryzyko sercowo-naczyniowe (czyli oszacować, na ile jesteś zagrożony
wystąpieniem zawału, udaru),
– zmotywować do koniecznych zmian w stylu życia,
– dobrać odpowiednią farmakoterapię.
Jeśli chorujesz na nadciśnienie pierwotne (samoistne), to zmiany
w stylu życia i odpowiednio dobrane, a następnie regularnie przyjmowane
leki powinny rozwiązać problem. Jeśli efekty tego postępowania są mizerne
lub jeśli podejrzewasz nadciśnienie wtórne, należy udać się do specjalisty
kardiologia lub najlepiej do hipertensjologa (specjalisty od leczenia
nadciśnienia tętniczego). W niektórych przypadkach istnieje potrzeba
pobytu w szpitalu w celu gruntownego przebadania lub wykonania zabiegu
operacyjnego.
Podstawowe badanie
Podstawowym badaniem, które należy regularnie wykonywać w domu
i zapisywać jego wyniki jest pomiar ciśnienia tętniczego. Oprócz wartości
ciśnienia, dobrze jest równolegle notować wartość tętna. Tętno to falisty
ruch naczyń tętniczych, który zależy od skurczów serca i elastyczności
ścian tętnic.
Większość automatycznych aparatów do mierzenia ciśnienia ma
również funkcję mierzenia tętna. Jeśli Twój aparat nie ma takiej funkcji,
możesz spróbować zmierzyć tętno samodzielnie. W tym celu należy poszukać
trzema palcami prawej ręki tętna na tętnicy promieniowej lewej,
która jest zlokalizowana w okolicy lewego nadgarstka. Po wyczuciu tętna
należy liczyć ilość uderzeń jednocześnie patrząc na zegarek przez pół minuty.
Następnie ilość uderzeń należy pomnożyć przez dwa. Otrzymany
wynik to tętno na minutę.
Prawidłowe wartości tętna
– u niemowląt: 130/min,
– u dzieci: 100/min,
– u młodzieży: 85/min,
– u dorosłych: 70/min,
– u ludzi starszych: 60/min.
Dalsze badania
W chwili rozpoznania nadciśnienia tętniczego, czyli w sytuacji gdy osoba
pierwszy raz dowiaduje się, że ma nadciśnienie, należy wykonać następujące
badania laboratoryjne:
– morfologia krwi,
– potas,
– glukoza na czczo,
– lipidogram: cholesterol całkowity, HDL (dobry), LDL (zły), TG (triglicerydy),
– kwas moczowy, kreatynina, oszacowanie wielkości przesaczania kłebuszkowego
(GFR),
– badanie moczu.
Niektóre z tych badań wykonuje się regularnie w celu monitorowania
leczenia farmakologicznego. Poza badaniami laboratoryjnymi bardzo
ważne są EKG (elektrokardiogram) i RTG (roentgen) klatki piersiowej.
Wszystkie powyższe badania może zlecić i zinterpretować lekarz rodzinny.
Ponadto, w sytuacji gdy lekarz rodzinny podejrzewa nadciśnienie
wtórne może zlecić wykonanie USG jamy brzusznej, np. w celu oceny
nerek czy nadnerczy.
Istnieje wiele specjalistycznych badań stosowanych przez kardiologów
i hipertensjologów. Do najważniejszych z nich należą:
– holter nadciśnieniowy, holter EKG,
– USG serca,
– próba wysiłkowa,
– USG tętnic szyjnych,
– badania tętnic nerkowych: angiografia TK, angiografia NMR,
– tomografia komputerowa (TK) jamy brzusznej (ocena nerek, nadnerczy
i innych narządów).
Badania specjalistyczne zarezerwowane są wyłącznie dla trudnych przypadków.
Lekarz rodzinny tych badań zlecać nie może. Dokładne ich
omówienie wykracza poza tematykę tego poradnika.
Cztery rodzaje nadciśnienia
Istnieją cztery medyczne pojęcia związane z nadciśnieniem, których znaczenie
dobrze jest znać.
Nadciśnienie białego fartucha
Pojęcie to zostało wprowadzone przez wybitnego amerykańskiego hipertensjologa
T.G. Pickeringa w 1988 roku. Rozpoznajemy je gdy wartości
pomiarów w gabinecie lekarskim są równe lub wyższe niż 140/90 mm Hg,
a w pomiarach całodobowych w ciągu dnia wartości nie przekraczają
135/85 mm Hg. Zjawisko wyższego ciśnienia krwi w gabinecie lekarskim
niż poza nim jest dość powszechne i szacuje się, że może dotyczyć nawet
do 30% społeczeństwa. Częstą przyczyną jest stres związany z wizytą
u lekarza.
Nadciśnienie oporne
Podatność nadciśnienia na działanie leków jest zmienna i zależy od wielu
czynników, takich jak: dieta, rodzaj i dawki stosowanych leków, przyczyna
nadciśnienia. Gdy Pacjent systematycznie przyjmuje właściwie dobrane,
trzy leki w pełnych dawkach (i jest wśród nich lek moczopędny) przez
okres co najmniej czterech tygodni, a pomimo to utrzymują się wartości
ciśnienia powyżej 140/90 mm Hg, to mówimy o nadciśnieniu opornym
na leczenie. Gdy taka sytuacja ma miejsce, zawsze trzeba szukać jej przyczyny.
Często przyczyną okazuje się nadciśnienie wtórne.
Fałszywie oporne nadciśnienie
Należy sprawdzać, czy sprzęt używany do pomiarów ciśnienia krwi jest
wiarygodny. Przyczyną nieprawidłowych, zawyżonych wyników bywają
błędy przy pomiarze ciśnienia krwi, np. zbyt duży obwód ramienia przy
standardowym mankiecie, ramię ułożone poniżej serca, niepodparte plecy,
licznik pomiarowy nie na wysokości oczu badającego, zbyt wolne wypuszczanie
powietrza z mankietu itd.
W przypadku aparatów na baterie zawyżone pomiary mogą być
spowodowane niskim poziomem baterii (w razie wątpliwości pomiarowych
należy wymienić je na nowe).
Nadciśnienie złośliwe
Nadciśnienie złośliwe charakteryzują bardzo wysokie wartości ciśnienia,
zwykle przekraczające 180/110 mm Hg, zmiany na dnie oczu (widoczne
w badaniu oftalmoskopowym – przeprowadzanym przez okulistę) w postaci
wybroczyn, wylewów oraz ognisk przesięku. Niekiedy dochodzi do
rozwoju obrzęku tarczy nerwu wzrokowego. Rozwijają się także zmiany
w innych narządach wewnętrznych w postaci upośledzonej czynności
nerek oraz zaburzeń w centralnym układzie nerwowym.
Nadciśnienie złośliwe obecnie prawie nie jest spotykane. Występowało
ono w dawnych czasach gdy nie dysponowano skutecznymi lekami
obniżającymi ciśnienie krwi.
Nieleczone nadciśnienie może prowadzić do przekształcenia się
w postać złośliwą. Nadciśnienie złośliwe jest stanem wymagającym leczenia
w warunkach szpitalnych.